Šumatno brdo, koje je poznato i kao Glavuđa, uzdiže se nad Zlatiborom na visini od oko 1.072 metra. I danas je to mesto tišine, ali tišina koja nosi težinu prošlosti — upravo na vrhu brda nalazi se jedan od najvažnijih memorijalnih spomenika u regionu, podignut u čast ranjenih partizana streljanih u Drugom svetskom ratu.
Tragedija 1941.
Ovo mesto pamti jeziv događaj koji se dogodio 30. nevembra 1941. godine. Prema istorijskim podacima tokom povlačenja partizanskih snaga, veliki broj ranjenih boraca nije mogao da prati pokretne jedinice.
– Od septembra do 29. novembra 1941. godine trajala je Užička republika, jedina oslobođena teritorija u celoj Evropi. Tu je bio smešten Vrhovni štab i komandant Josip Broz Tito. Nemačke snage su nadirale iz pravca Bajine Bašte, pa je formiran Radnički bataljin koji će se 29. novembra 1941. godine suprostaviti daleko brojnijem i opremljenijem neprijatelju. Za to vreme je Tito naredio povlačenje iz Užica prema Sandžaku. Doveden je veliki broj ranjenika, ali nije bilo dovoljno partizanskih vojnika da pomogne u nošenju svih ranjenika. Dok je putovao preko Zlatibora, nevoljno je Tito pristao da ostavi preko 100 ranjenih vojnika pored puta i u bolnici na Palisadu. Verovao je da će ranjenici biti zarobljeni od strane nemačke vojske, da će biti odvedeni kao ratni zarobljenici i da će se o njima brinuti, u skladu sa međunarodnim ratnim pravilima – kaže istoričar iz Narodnog muzeja Užice.
Ali, umesto toga dogodio se jeziv zločin.
– Nemačka vojska je za dan stigla na Zlatibor. Našla je ostavljene ranjenika. Sve je onako nepokretne po kratkom postupku streljala, uglavom metak u glavu, a negde se pominje, mada ne postoji zvanični istorijski podaci da su neke gazili tenkovima. Jedan deo ranjenika je zarobljen vraćen u Užice i tamo pogubljen. Tito kada je čuo šta se dogodilo, bio je šokiran. Postoje neka svedočenja da je tada odlučio da nikada više ne ostavlja ranjenike, što se i dokazalo u bitci na Neretvi, kada je naredio da se prenesu svi ranjenici – kaže naš sagovornik.
Sa više od 2.500 vojnika nemačka vojska je stigla do Čajetine, gde su ih sačekali partizani, koji su se povlačili ka Zlatiboru. Za to vreme na Zlatiboru je formirana bolnica koja je imala više od 700 ranjenika. Mnogi teški ranjenici, uglavnom nepokretni smeštani su u kafane, hotele i domove koji su tada postojali, privatne vile…
– Prema istorijskim podacima Nemci su zarobili oko 150 teških ranjenika, a na licu mesta streljali 93, dok su ostale transportovali u Užice, gde su ih streljali. Kažu da je u samoj bolnici ubijeno 17 ranjenika. Poznato je da su tu bili borci 2.čačanske partizanske čete, 6.ibarske partizanske čete, borci Tamnavskog partizanskog bataljona, Posavskog, Valjevskog, Kopaoničkog, Šumadijskog, Kosmajskog, Kragujevčkog i Mačvanskog odreda i meštani – kaže naš sagovornik.
On je dodao da su 1946. godine Kraljeve vode preimenovane u partizanske vode u čast ubijenih ranjenika.
Spomenik: nastanak i arhitektura
Da bi se sačuvalo sećanje na žrtve ovog gnusnog zločina, 1961. godine osnovana je spomen‑kosturnica na vrhu Šumatnog brda.
– U kosturnici na Šumatnom brdu su sahranjeni ostaci oko 150 ranjenika, ali i drugih boraca i heroja Narodnooslobodilačkog rata. Tu su sahranjeni i posmrtni ostaci heroja Save Jovanovića Sirogojno i Aleksandra Jovanovića Otrova, kao i veterana iz drugih lokalnih partizanskih brigada koji su poginuli 1944. godine – dodao je on.
Kada je izgrađen gravirani spomenik u planu je bio da se napravi memorijalni kompleks. Ovaj projekat je poveren tada poznatim dizajnerkama Jovanki Jeftanović i Ani Bešlić. Novi spomen komplekt je otkriven u novembru 1967. godine.
U kompleksu dominira obelisk visok 10 metara, napravljen od grubo tesanih blokova belog mermera. Na prednjoj strani obeliska uklesani su stihovi pesnika Vaska Pope:
„Ne dam ovo sunce u očima,
Ne dam ovo hleba na dlanu.“
Pored toga, na spomeniku je motiv ruka koja drži hleb i sunce, što simbolozuje priču o borbi, žrtvi i prkosu.
Na spomeniku je i ploča na kojoj piše:
„Ovaj spomenik je ranjenim borcima Užičke republike, koje su nemačke snage ubile 30. novembra 1941. na Zlatiboru.“
Savremeni značaj i sećanje
Spomenik na Šumatnom brdu poseti veliki broj posetilaca tokom godine. Do njega vodi uređena i osvetljena staza, a sa vrha brda se pruža prelep pogled na prostranstva Zlatibora i okolne planine.
Za turističku ponudu Zlatibora, spomenik na Šumatnom brdu igra dve uloge: memorijalnu i panoramsku. Na sajtu turističke organizacije Zlatibora, spomenik je istaknut kao ključna tačka sećanja. S druge strane, mesto je postalo centar kulturnih manifestacija: spomenik služi kao pozornica za pesničke događaje („Pesničke vatre Zlatiborske“), što pokazuje da je Šumatno brdo utkano ne samo u istoriju, već i u savremeni kulturni život Zlatibora.
Priča Šumatnog brda na Zlatiboru nosi jaku simboliku — to nije mesto obične sećanja, već sveta rana kolektivne istorije. Spomenik nije samo građevina, već živo sećanje na žrtve partizanskog pokreta, na one ranjene borce koje su okupatorske snage ostavile za sobom, na herojstvo i tragediju.
Ali Šumatno brdo nije zaboravljeno: ono je danas deo turističke ponude i kulturnog pejzaža Zlatibora, mesto na kojem lokalni stanovnici i posetioci mogu da šetaju, razmišljaju i prisećaju se. Istovremeno, spomenik pokazuje da se istorija ne događa samo kroz datume — već kroz kontinualni sukob vrednosti: između sećanja i zaborava, između politike i poštovanja.
Autor: LZS
Zahvaljujemo se na saradnji TO Zlatibor, TU „Jablanica“, Biblioteci „Ljubiša R. Đenić“ u Čajetina, Opštini Čajetina.
Tekst je deo medijskog projekta “U SLAVU PREDAKA” koji je sufinansiran od Opštine Čajetina. Stavovi izneti u podržanom medijskom projektu nužno ne izražavaju stavove organa koji je dodelio sredstva.
